De polyvagaal theorie is zo’n wetenschap die in eerste instantie vaak ingewikkeld lijkt te zijn. Ik moet toegeven dat de eerste keer dat ik erover las, ik de basis wel snapte, maar het nog steeds niet echt landde. Ineens werd er een extra dimensie toegevoegd aan mijn kennis over het autonome zenuwstelsel waar ik nooit eerder bij stil had gestaan, maar waardoor wél een heleboel puzzelstukjes op hun plek vielen.
Inmiddels is de polyvagaal theorie (en de nervus vagus) niet meer weg te denken uit mijn leven en het werk wat ik doe. Ik gebruik deze kennis iedere dag om zowel mezelf als anderen beter te begrijpen én ze beter te kunnen helpen.
We reageren allemaal op onze eigen manier op bepaalde triggers. Of dat nu gebeurtenissen van buitenaf zijn, of er in jouw lichaam iets gebeurt zoals het ervaren van emoties. De polyvagaal theorie kan je inzicht geven in waarom je reageert zoals je reageert en het maakt je vooral bewust van de processen die zich op dat moment afspelen in je lichaam en in je onderbewuste. Zodat je daarna bewust kunt schakelen en jezelf de tijd kunt geven die je nodig hebt.
Je zenuwstelsel reageert namelijk altijd als eerste. Nog voordat jij hebt kunnen nadenken wat er precies is gebeurd en hoe jij erop wilt reageren, heeft je zenuwstelsel al een stempel gezet op de betreffende gebeurtenis en is de reactie al in gang gezet. Je ervaart bijvoorbeeld bepaalde emoties, voelt je onveilig, wordt defensief, blijft maar hard werken en in je hoofd zitten, voelt je uitgeput of je bent juist heerlijk rustig en verbonden.
Wanneer je meer leert over de polyvagaal theorie, ontdek je ook waarom je eigenlijk niet van jezelf kunt verwachten dat je overzicht hebt of goede keuzes kunt maken wanneer je je in een bepaalde staat van zijn bevindt. Of waarom het soms zo moeilijk is om uit je hoofd te komen en weer rust te vinden.
In dit artikel leer ik je hoe de polyvagaal theorie werkt (in Jip en Janneke taal) én ik geef je tips om dit op jezelf toe te gaan passen, zodat je jezelf beter leert kennen én lekkerder in je vel gaat zitten.
Het autonome zenuwstelsel
Het autonome zenuwstelsel is het systeem wat altijd checkt of jij veilig bent of niet. Aan de hand van wat er om je heen gebeurt, en aan de hand van wat er in je lichaam gebeurt.
Zodat jij op een passende manier kunt reageren. Er zijn 4 soorten reacties: veilig en verbonden, vechten of vluchten, uitschakelen en aanpassen en pleasen (fawning). Hieronder duiken we daar iets dieper in.
Het sympathisch zenuwstelsel
Het sympathisch zenuwstelsel zorgt voor de vecht/vlucht reactie wanneer je zenuwstelsel iets als ‘niet veilig’ heeft bestempeld. Bijvoorbeeld wanneer er iets gebeurt wat jou triggert of wanneer je een bepaald gevoel in jezelf tegenkomt.
Je hartslag gaat omhoog, je gaat oppervlakkiger ademhalen en doet er alles aan om weg te komen of te vechten om een korte termijn oplossing te vinden.
Je bent weinig verbonden met je gevoel en je hoofd neemt het over.
Het parasympathisch zenuwstelsel
Het parasympathisch zenuwstelsel zorgt juist voor ontspanning en verbinding. De nervus vagus speelt hierbij een belangrijke rol.
De nervus vagus is een belangrijke zenuw in het lichaam die ervoor zorgt dat jouw ingebouwde veiligheidsmechanisme niet té hard werkt. Zodat je ook weer tot rust kunt komen en je verbinding, rust en ontspanning kunt ervaren.
De nervus vagus heeft 2 takken: Ventraal vagaal en Dorsaal vagaal
Ventraal vagaal
Wanneer je je in een ventraal vagale staat van zijn bevindt, voel je je rustig en ontspannen. Je hartslag gaat omlaag, je ademt rustiger en vanuit je buik en er gaat energie naar de spijsvertering.
Je bent verbonden met je gevoel, voelt je veilig, kunt makkelijk keuzes maken en staat open voor anderen.
Dorsaal vagaal
Binnen de dorsaal vagale staat van zijn, zie je twee verschillende reacties optreden:
- Uitputting en vermoeidheid
Er komt weinig uit je handen, je kunt niet helder nadenken, bent niet verbonden met je gevoel en in veel gevallen voel je je zowel moe als onrustig. Je hebt weinig motivatie en kan je ook neerslachtig voelen. De energie-bespaar stand staat aan.
- Aanpassen en pleasen
Deze reactie wordt ook wel fawning genoemd. Dit houdt in dat je jezelf gaat aanpassen aan de ander en pleasend gedrag vertoont terwijl dit eigenlijk ten koste gaat van jezelf. Je zet de behoeftes van de ander boven die van jezelf. Alles om jezelf maar veilig te houden.
Deze reacties treden op wanneer vechten of vluchten geen zin heeft om je weer veilig te voelen, het leidt niet tot een oplossing. Daardoor schakel je letterlijk uit OF verval je in pleasend en aanpassend gedrag.
Een gezond zenuwstelsel
Binnen een goed functionerend zenuwstelsel komen alle 3 deze staten van zijn voor. Je voelt je in de basis veilig en verbonden (ventraal vergaal), reageert op een passende manier op ‘bedreiging’ (sympathisch) en komt vervolgens makkelijk terug in verbinding (ventraal vagaal). Wanneer je slaapt is je dorsaal vagale systeem ingeschakeld.
De vagale rem
Wanneer je wordt getriggerd en daardoor geactiveerd raakt, zorgt de nervus vagus ervoor dat je niet téveel wordt geactiveerd. Zodat je, wanneer de trigger voorbij is, gemakkelijk weer terug bij jezelf komt.
Dit noem je de vagale rem.
Een niet zo goed gereguleerd zenuwstelsel
Veel mensen bevinden zich vooral vaak in een sympathische activatie (veel piekeren, altijd druk, moeite met écht ontspannen). Bovendien werkt hun vagale rem minder goed, waardoor ze iets té geactiveerd raken. Omdat er zo geen rust ontstaat is de enige manier voor het lichaam om tóch te herstellen, over te schakelen naar dorsaal vagaal. Ze voelen zich dan ontzettend moe, lusteloos, ‘wired but tired’ (je hoofd staat nog steeds AAN, maar je lijf niet). Of ze vervallen in pleasend en aanpassend gedrag, maken zich onbewust kleiner.
Vervolgens schakelen ze weer naar activatie (omdat de trigger nog steeds bestaat in hun systeem) en omdat dat nog steeds niet tot rust en veiligheid leidt, komen ze weer in dorsaal vagaal terecht, en dat blijft zich herhalen. Meestal tot ze een bepaald patroon doorbreken..
Zo reguleer je je zenuwstelsel
- Leer iedere staat van zijn in jezelf kennen. Wat triggert jou om daarin terecht te komen, eruit te komen of erin te blijven?
- Verbind je met mensen die lekker in hun vel zitten (co-regulatie).
- Doe datgene waar jij gelukkig van wordt.
- Leer naar de signalen van je lichaam te luisteren en neem rust wanneer dat nodig is.
- Doorbreek oude patronen en laat opgeslagen emoties los.
Deze punten zijn wellicht makkelijker gezegd dan gedaan, omdat er in je onderbewuste vaak zo veel gaande is. Al die oude verhalen, pijnen en overtuigingen spelen dagelijks een rol in hoe jij komt opdagen in verschillende situaties. Ze hebben je gevormd tot wie je nu bent. Dat wil echter niet zeggen dat het altijd zo moet blijven, maar je kunt niet in één keer de pleister van de wond af trekken.
Begin dus klein en ga eens op ontdekkingstocht in jezelf. Wat weet je al over jezelf? Wat heb je al wél aangekeken? Wat blijft er nog over wat nog aangekeken mag worden?
En bovenal: Maak regelmatig bewust verbinding met dat deel van jezelf wat zich vrij, vrolijk, gelukkig, geïnspireerd voelt. Hoe wil dát deel van jou in actie komen? Wat heeft het nodig om er vaker te zijn?
Het reguleren van je zenuwstelsel is tweeledig. Enerzijds wil je dus de diepte in duiken om daar los te laten wat je al jarenlang met je mee hebt gedragen: overlevingsmechanismen die ooit voor je hebben gewerkt, maar nu niet meer nodig zijn. Anderzijds wil je je juist veilig leren voelen bij wat je voelt, het ongemak kunnen dragen en vervolgens schakelen naar wat wél fijn voelt (letterlijk kiezen voor een andere staat van zijn, na erkenning van wat er in je omgaat).
In mijn gratis Inner Work Toolkit geef ik je maar liefst 3 heerlijke tools om hiermee aan de slag te gaan. Je kunt deze HIER aanvragen.
